خانم الهام خاضعینیا مدیر مرکز پژوهشهای اسلامی معصومیه سلاماللهعلیها وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی در گفتوگو با خبرگزاری حوزه با اشاره به جایگاه مواسات در منظومه فکری رهبر معظم انقلاب اسلامی، و با بیان اینکه مردم نسبت به مسئله مواسات، بهویژه در مقاطع حساس و بحرانی، توجه و استقبال ویژهای نشان دادهاند، گفت: بر اساس مطالعات و تتبعاتی که داشتهام، مسئله مواسات از جمله مفاهیمی است که در بیانات رهبر شهید انقلاب، بخصوص در برهههای مختلف و در شرایط دشوار اجتماعی با تأکید فراوان مطرح شده است. این تأکید نشان میدهد که ایشان به مواسات صرفاً بهعنوان یک فضیلت اخلاقی فردی نگاه نمیکنند، بلکه آن را در ابعاد اجتماعی، تمدنی و ساختاری مورد توجه قرار میدهند.
مواسات در نگاه رهبر شهید، صرفاً یک فضیلت فردی نیست
وی با اشاره به تفاوت میان نگاه فردگرایانه و نگاه اجتماعی به مفهوم مواسات تصریح کرد: ما میدانیم که مواسات لایهها و مراتب مختلفی دارد. یک سطح آن، سطح اخلاق فردی است، اما در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، مواسات تنها به این سطح محدود نمیشود. ایشان مواسات را در متن جامعه تعریف میکنند و برای آن، کارکرد اجتماعی و تمدنی قائلاند. از همین رو، میتوان گفت مواسات یکی از ارکان و شاخصههای مهم در فرآیند جامعهپردازی و تمدنسازی اسلامی به شمار میآید.
وی افزود: اگر بخواهیم از بیانات و رهنمودهای رهبر شهید انقلاب در این زمینه برداشت روشنی ارائه دهیم، باید بگوییم که ایشان میان ایمان دینی و مسئولیت اجتماعی پیوندی عمیق برقرار میکنند. در واقع، مواسات در این نگاه، محصول یک بینش توحیدی است.
تبیین مبنای اعتقادی مواسات
مدیر مرکز پژوهشهای اسلامی معصومیه سلاماللهعلیها در تبیین مبنای اعتقادی مواسات بیان کرد: وقتی انسان به توحید باور دارد و جهان را مخلوق خداوند متعال میداند، به این حقیقت نیز میرسد که همه انسانها بندگان یک پروردگارند و از یک مبدأ سرچشمه گرفتهاند. چنین نگرشی، نوعی احساس پیوستگی، همسرنوشتی و مسئولیت متقابل میان انسانها ایجاد میکند.
وی ادامه داد: بر اساس این نگاه، انسان دیگر داراییها، تواناییها و ظرفیتهای خود را صرفاً متعلق به خویش نمیبیند، بلکه آنها را امانتی الهی میداند که باید در مسیر خیر عمومی و رفع نیاز دیگران به کار گرفته شود. این همان معنای عمیق مواسات است؛ یعنی انسان بتواند داشتههای خود را، چه در عرصه اقتصادی و چه در عرصه عاطفی، روحی و اجتماعی، با دیگران تقسیم کند.
خاضعی نیا خاطرنشان کرد:در حوزه اقتصاد، مواسات به این معناست که فرد، امکانات و داراییهای خود را در اختیار نیازمندان قرار دهد و خود را نسبت به مشکلات معیشتی دیگران بیتفاوت نداند. در حوزه مسائل روحی و روانی نیز مواسات اقتضا میکند که انسان رنج، اندوه، گرفتاری و فشارهای روحی دیگران را از خود جدا نبیند، بلکه خود را در غم و رنج آنان شریک بداند.
مواسات؛ عامل پایداری جامعه در برابر بحرانها
مدیر مرکز پژوهشهای اسلامی معصومیه سلاماللهعلیها، مواسات را یکی از مهمترین عوامل استحکام اجتماعی در شرایط بحران دانست و گفت: اگر جامعهای به فرهنگ مواسات آراسته باشد، در مواجهه با بحرانها و تهدیدها از درون فرو نمیپاشد. دشمن در هر بحرانی، اعم از جنگ نظامی، جنگ روانی یا جنگ اقتصادی، معمولاً به دنبال آن است که بنیانهای روحی، اقتصادی و اجتماعی جامعه را متزلزل کند و مردم را از درون دچار فرسایش و گسست نماید.
وی افزود: در جامعهای که روح مواسات در آن زنده است، این شکستن و فروپاشی بهسادگی اتفاق نمیافتد. برای نمونه، در جنگ اقتصادی، اگر مردم روحیه همدلی، مشارکت و تقسیم امکانات داشته باشند، فشارها بهصورت عادلانهتری توزیع میشود و جامعه از درون دچار بحران شدید نمیشود. افراد با کمک به یکدیگر، با به اشتراک گذاشتن امکانات و با حمایت از اقشار آسیبپذیر، آثار سخت بحران را کاهش میدهند.
خاضعی نیا با اشاره به نمونههای اجتماعی این مسئله اظهار داشت: در بحرانهای ناشی از جنگ یا حوادث سنگین اجتماعی نیز مواسات نقش بسیار مهمی ایفا میکند. گاهی در یک حادثه یا جنگ، برخی افراد عزیزان خود را از دست میدهند، دچار داغ، اندوه، اضطراب و آسیبهای عمیق روحی میشوند. در چنین شرایطی اگر فرهنگ مواسات در جامعه جاری باشد، دیگران به میدان میآیند؛ همدردی میکنند، دلداری میدهند، همراهی میکنند و رنج آسیبدیدگان را رنج خود میدانند. همین همراهی و هماحساسی، تابآوری اجتماعی را افزایش میدهد و از تشدید آثار بحران جلوگیری میکند.
مواسات اسلامی، حافظ کرامت انسانی است
مدیر مرکز پژوهشهای اسلامی معصومیه سلاماللهعلیها در ادامه، بر تفاوت مهم مواسات اسلامی با برخی الگوهای رایج کمکرسانی در جوامع مادی تأکید کرد و گفت: در برخی جوامع، کمک به نیازمندان گرچه ممکن است در ظاهر وجود داشته باشد، اما گاهی این کمک از موضع بالا به پایین صورت میگیرد؛ بهگونهای که فرد نیازمند، ناخواسته احساس ضعف، تحقیر یا وابستگی میکند و در مقابل، فرد کمککننده نیز ممکن است دچار نوعی احساس برتری، غرور یا امتیاز شود.
وی تصریح کرد: در مواسات اسلامی، چنین نگاهی وجود ندارد. در اینجا فرد توانمند، خود را مالک مطلق داراییهایش نمیداند که بخواهد از موضع برتر به دیگری کمک کند؛ بلکه باور دارد آنچه در اختیار اوست، نعمتی الهی و حقی برای دیگران نیز در آن نهفته است. از این رو، کمک کردن در این منظومه، نه موجب تکبر و خودبرتربینی میشود و نه به کرامت طرف مقابل آسیب میزند.
پیوند وثیق مواسات با مفهوم ایثار
خاضعی نیا ادامه داد: در حقیقت، مواسات با مفهوم ایثار در فرهنگ اسلامی پیوندی وثیق دارد. انسان مؤمن، از آنچه در اختیار دارد، برای رفع نیاز دیگران هزینه میکند، بیآنکه احساس فخر و برتری داشته باشد. چنین رویکردی، هم به تحکیم پیوندهای اجتماعی کمک میکند و هم کرامت انسانی را در فرآیند عدالتورزی حفظ مینماید.
وی بیان کرد: اگر بخواهیم جامعهای بر مبنای تعالیم اسلامی بسازیم، نمیتوانیم از مسئله مواسات غفلت کنیم. مواسات صرفاً یک توصیه اخلاقی برای روابط فردی نیست، بلکه یک اصل بنیادین در شکلگیری جامعهای متراکم از ایمان، همبستگی، عدالت و مسئولیتپذیری است.
مدیر مرکز پژوهشهای اسلامی معصومیه سلاماللهعلیها افزود: جامعه اسلامی زمانی میتواند در مسیر تمدنسازی حرکت کند که افراد آن نسبت به یکدیگر احساس تعهد و مشارکت داشته باشند؛ نه آنکه هر کس تنها به منافع شخصی خود بیندیشد. مواسات، این پیوستگی را میان افراد جامعه ایجاد میکند و از دل همین پیوستگی است که عدالت، امنیت روانی، همبستگی ملی و استحکام اجتماعی شکل میگیرد.
مفهوم مواسات را از سطح یک رفتار موردی و فردی خارج کنیم
دکتر خاضعی نیا تأکید کرد: بر همین اساس، باید مفهوم مواسات را از سطح یک رفتار موردی و فردی فراتر برد و آن را بهعنوان یک فرهنگ عمومی، یک راهبرد اجتماعی و یکی از پایههای جامعه اسلامی مورد توجه قرار داد؛ فرهنگی که میتواند جامعه را در برابر فشارها، تهدیدها و بحرانها مقاوم، منسجم و امیدوار نگه دارد.
خاضعی نیا در ادامه تبیین جایگاه مواسات در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، ابعاد راهبردی این مفهوم را در سه محور کلیدی کرامت انسانی، حکمرانی شبکهای و تمدن مهدوی تشریح کرد و با تأکید بر اینکه مواسات ریشه در مبانی تمدنی و شرعی اسلام دارد، اظهار داشت: این اخلاق مواسات، ریشه در حقیقت تمدن اسلامی دارد. در این نگاه، کرامت انسانی اصلیترین مؤلفه است.
وی تصریح کرد: اسلام تأکید دارد که کرامت هر انسانی صرفنظر از باورهای دینیاش باید در جامعه اسلامی محفوظ بماند. بر همین اساس، رویکرد مواسات به گونهای است که وقتی به فرد نیازمند کمک میشود، آن کرامت ذاتی انسان خدشهدار نمیشود. این نوع نگاه به انسان و نیازهای او، تفاوت ماهوی مواسات اسلامی با دیگر الگوهای کمکرسانی در جوامع غیردینی است.
ضرورت عبور از نگاه دولتمحور به مسائل اجتماعی
مدیر مرکز پژوهشهای اسلامی معصومیه(س) با اشاره به ضرورت عبور از نگاه دولتمحور به مسائل اجتماعی، تصریح کرد: تجربه جهانی نشان داده است که هیچ دولتی بهتنهایی قادر به رفع تمامی خلأها و مشکلات جامعه نیست. دولتی موفق است که مردم را در صحنه داشته باشد.
استاد حوزه علمیه خواهران افزود: مشارکت فعال مردم، عین تجلی مواسات است؛ یعنی ایجاد شبکههای مردمی برای حل مشکلات یکدیگر. دولت به تنهایی نمیتواند در تمامی کوچهها و محلات حضور یابد و نظارت کند، اما وقتی شبکههای مردمی شکل بگیرند، کارها با سرعت و دقت پیش میرود. ایجاد این شبکه، یکی از ارکان مهم تمدنسازی اسلامی است که در پرتو مواسات تحقق مییابد.
پیوند عمیق میان مواسات و جامعه مهدوی
وی در بخش دیگری از این گفتوگو به پیوند عمیق میان مواسات و جامعه مهدوی اشاره کرد و گفت: یکی از تأکیدات همیشگی رهبر معظم انقلاب، ضرورت زمینهسازی برای جامعه مهدوی است. در روایات معتبر درباره عصر ظهور و حکومت امام زمان(عج)، یکی از ویژگیهای بارز این جامعه، اوج اطمینان و برادری است؛ جایی که نیازها چنان در فضای مواسات برطرف میشود که حتی در موارد اضطراری، فرد بدون نگرانی، حق خود را از دارایی برادر ایمانیاش برمیدارد و هیچگونه نارضایتی و ناامنی ایجاد نمیشود. این نگاه در واقع نقشه راه زمینهسازی برای تمدن مهدوی است؛ تمرین عملی این روحیه، آمادگی لازم برای تحقق آن تمدن بزرگ را در جامعه ما ایجاد میکند.
تجربیات تاریخی ملت ایران
خاضعی نیا با اشاره به تجربیات تاریخی ملت ایران، خاطرنشان کرد: امام راحل (ره) نگاه ویژهای به مسئله جنگ داشتند؛ ایشان جنگ را با وجود خسارتها، به مثابه یک مدرسه و فرصت میدیدند. ما در دوران دفاع مقدس، تجربهای گرانسنگ از مواسات را لمس کردیم. جنگ به ما آموخت که چگونه میتوان در سختترین شرایط، با ایثار و همبستگی، نه تنها از تهدیدها عبور کرد، بلکه ظرفیتهای پنهان جامعه را برای شکوفایی و تعالی به دست آورد.
مدیر مرکز پژوهشهای اسلامی معصومیه(س)، دوران جنگ تحمیلی هشت ساله را دورانی پر از حماسهی مواسات توصیف کرد که در نهایت به پیروزی رزمندگان و ملت ایران منجر شد. مقاومت مردم، تجلی عینی همین روحیه مواسات بود.
مواسات، پشتوانهی واقعی جنگ در شرایط دشوار
استاد حوزه خواهران در تشریح شرایط آن دوران گفت: در زمان جنگ تحمیلی 8 ساله با وجود مشکلات اقتصادی ناشی از شرایط خاص انقلاب و جنگ، دولت با چالشهای فراوانی در تأمین تجهیزات جنگی مواجه بود. در چنین شرایطی، این مردم بودند که با همدلی و همبستگی، پشتیبان اصلی جبههها شدند. ما شاهد بودیم که چگونه افراد ضعیف و نیازمند محلات، با همان حداقل امکانات، مورد حمایت دیگران قرار میگرفتند.
خاطرهای از دوران کودکی و همراهی با مادر در مساجد
وی در ادامه، خاطرهای از دوران کودکی و همراهی با مادرش در مساجد را چنین روایت کرد: به یاد دارم در آن دوران، همراه با مادرم به مسجد میرفتیم. صحنههایی که شاهد بودم، هنوز در ذهنم زنده است. زنانی که دور هم جمع شده بودند، سبزی پاک میکردند و نان میپختند تا برای کمک به جبهه ارسال شود. همچنین، مراقبت از خانوادههایی که سرپرستشان به جبهه رفته بود یا آسیب دیده بود و دیگر توان کار کردن نداشتند. در آنجا، بستههای کمکی آماده میشد و افراد شناسایی شده، کمکهای لازم را دریافت میکردند.
مدیر مرکز پژوهشهای اسلامی معصومیه(س) با اشاره به تکرار این روحیه در حوادث پس از جنگ تحمیلی، بیان داشت: این همان مواسات است که ما امروز نیز در حوادثی مانند سیل و زلزله و به ویژه در دوران همهگیری کرونا شاهد تجلی آن بودیم. حتی رهبر شهید انقلاب نیز بارها از این اقدام خودجوش مردمی ابراز خشنودی کردهاند.
وی افزود: در هر محله، فهرستی از خانوادههای نیازمند تهیه میشد و کمکها به دست آنها میرسید. این تجربهی گرانبها از دوران دفاع مقدس، همواره چراغ راه ما در مواجهه با بحرانها بوده است.
مؤثرترین راه ایجاد تابآوری در جامعه
خاضعی نیا تأکید کرد: مواسات نباید صرفاً در چارچوب اقتصادی دیده شود: ارزش مواسات بسیار فراتر از کمکهای مالی است. مهمترین بُعد آن، بُعد عاطفی و روانی است. این همدردی و همدلی که ریشه در فطرت انسان دارد مؤثرترین راه برای ایجاد تابآوری در جامعه است. این روحیه، سد محکمی در برابر جنگ روانی دشمن ایجاد میکند.
تمرکز بر زیستبوم زنان در موضوع مواسات
وی با اشاره به تمرکز مرکز پژوهشهای اسلامی معصومیه(س) بر زیستبوم زنان در موضوع مواسات، تصریح کرد: وظیفه و محوریت مواسات در خانواده، بر عهدهی مادران است. این زنان هستند که چگونه میتوانند با مدیریت صحیح مشکلات مادی و اقتصادی، و با دلداری دادن به فرزندان، تابآوری روانی خانواده را تضمین کنند.
ایثار مادرانه؛ سپری در برابر خطر و نماد تابآوری
خاضعی نیا با اشاره به اهمیت غیرقابل انکار حفاظت جسمی فرزندان در زمان جنگ تحمیلی، بیان داشت: واقعاً عجیب و در عین حال مهم است که یک مادر بتواند از نظر جسمی و سلامتی از فرزندانش محافظت کند. من به یاد دارم که مادرم خود را سپر بلای ما میکرد؛ در آن لحظاتی که ترکشها به سمت ما میآمد، او ما را در آغوش خود محافظت میکرد. این خود، نوعی تابآوری عمیق است که به فرد کمک میکند تا کنترل خود را نسبت به خطرات اطراف و همچنین مشکلات همسایگان و دوستان حفظ کند.
وی با بیان اینکه این روحیه، باعث ایجاد یکپارچگی و کنترل اوضاع در محیط اطراف میشود، به نمونهای از همبستگی همسایگان اشاره کرد: گاهی اوقات، همسایهای با مشکلی مواجه میشد. در این شرایط با وجود اینکه شاید وضعیت مالی آن همسایه کمی ضعیفتر بود، اما با دلداری دادنها و سر زدنها، حس همبستگی تقویت میشد.
خاضعی نیا با ذکر خاطرهای از مادران شهدا، عمق فداکاری را اینگونه توصیف کرد: من میخواهم به عنوان یک نمونه از مادران شهدا بگویم. شنیدهام که یکی از مادران شهدا میگفت: من از مادران سه شهیدی که در همسایگی ما بودند، خجالت میکشم.” دلیل این خجالت، حضور فرزندان خود او در جبهه بود. او احساس شرمندگی میکرد که چرا فرزندان او زندهاند، در حالی که فرزندان همسایگانش به شهادت رسیدهاند. این سطح از خودگذشتگی و ایثار، آنقدر عمیق بود که تا زمانی که خود او نیز مادر شهید شد، این احساس شرمندگی را داشت. این واقعاً نتیجهای جز پیروزی نداشت و ریشه در اعتقادات الهیاتی عمیق این عزیزان داشت.
نقش نخبگان؛ هدایتگری مردم در مسیر ایثار و مقاومت
دکتر خاضعی نیا با اشاره به پیوند میان مردم و نخبگان، تأکید کرد: مردم، قطعاً از نخبگان خود انتظار هدایت دارند. آن جنبشی که مردمی است و وظیفهی خود را به درستی انجام میدهد، نیاز به راهنمایی صحیح و عملیاتی از سوی نخبگان دارد.
وی افزود: نمیتوان انتظار داشت که مردم به حال خود رها شوند. حوزویان به عنوان یک طیف از نخبگان، باید با شفافسازی و جهاد تبیین” مفاهیم ایثار و مواسات را به مردم بیاموزند. نخبگان به ویژه روحانیون این امتیاز را دارند که با حضور در میان مردم، در مجالس و محافل، دربارهی این مفاهیم ارزشمند سخن بگویند و آن را ترویج کنند.
استاد حوزه علمیه خواهران ادامه داد: مفهوم مواسات و ایثار باید آنقدر تبیین شود که مردم عمق معنای آن را درک کنند. این مفاهیم، ریشه در وظایف الهی ما دارند و درک صحیح آنها، تکلیف مردم را مشخص میکند و آنها را در انجام این تکالیف یاری میرساند.
مدیر مرکز پژوهشهای اسلامی معصومیه(س) با اشاره به نقش نخبگان تخصصی، بیان داشت: نخبگان دانشمند، مانند اقتصاددانان، باید در مواقع بحران، راهکارهای مشخصی ارائه دهند تا بتوانیم از این بحرانها عبور کنیم. هر فرد و هر گروه باید وظیفهی خود را در قبال جامعه انجام دهد.
وی با تأکید بر لزوم نوآوری در مسائل فقهی، اظهار داشت: باید راهکارهای جدیدی برای مسائلی چون خمس و زکات به ویژه در شرایط بحرانی ارائه و روشهای جدیدی برای تبیین و اجرای این احکام باز شود.
لزوم معرفی الگوهای تاریخی به مردم
خاضعی نیا بر لزوم معرفی الگوهای تاریخی به مردم تأکید کرد: نمونههای تاریخی فراوانی در اسلام و سیره پیامبر (ص) و ائمه اطهار (ع) وجود دارد؛ مانند بحث شعب ابیطالب که در آن دوران، مسلمانان با وجود تحریمهای اقتصادی، مقاومت کرده و وظایف خود را به خوبی انجام دادند. همچنین، امام حسن مجتبی (ع) بارها اموال خود را بخشیدند. باز کردن این موارد و تبیین آنها برای مردم، بسیار مؤثر است.
ارتباط میان مساجد و دانشگاهها
مدیر مرکز پژوهشهای اسلامی معصومیه سلاماللهعلیها به پیوند سازنده میان نهادهای فرهنگی و دینی اشاره کرد: اینکه امروز شاهد ارتباط میان مساجد و دانشگاهها هستیم، بسیار مهم است. این پیوند، باعث ایجاد اطمینان خاطر برای عموم مردم میشود و زمانی که مردم احساس امنیت و اطمینان کنند، در انجام وظایف خود مصممتر خواهند بود.
رسانه؛ تریبون ایثار و خط مقدم مقابله با جنگ روانی
خاضعی نیا، نقش رسانه را حیاتی و فراتر از امور صرفاً دیجیتالی یا خبری دانست: رسانهها، در کنار تمامی افراد و نهادها، نقشی بسیار فراتر و مهمتر دارند. کار رسانه، نشان دادن فداکاریها، ایثارها و تبیین مفاهیم کلیدی چون مواسات و ایثار است. باید این مفاهیم به درستی ترویج شده و حتی به گوش جهانیان برسد.
وی با اشاره به نقش رسانه در دوران جنگ و پساجنگ، افزود: وظیفهی رسانه، صرفاً تولید محتوا یا خبر نیست، بلکه باید در خط مقدم تبیین ارزشها و خنثیسازی تبلیغات دشمن قرار گیرد. این تبیینها و تشریحها، باید به گونهای باشد که در جهان امروز، بازتاب وسیعی پیدا کند.
انتهای پیام
نظر شما